Η φιλία είναι ένας από τους δεσμούς που μας καθορίζουν βαθιά ως ανθρώπους. Δεν είναι απλώς μια όμορφη προσθήκη στη ζωή μας, αλλά κάτι θεμελιώδες: μας στηρίζει στις δύσκολες στιγμές, μας δίνει χαρά στην καθημερινότητα και συχνά λειτουργεί ως καθρέφτης της ταυτότητας μας.
Από το παιδί που μοιράζεται το παιχνίδι του μέχρι τον ηλικιωμένο που βρίσκει παρηγοριά σε έναν παλιό σύντροφο, η φιλία είναι η δύναμη που μας κάνει να νιώθουμε ότι δεν πορευόμαστε μόν@.
Κι όμως, αυτή η σχέση που θεωρούμε τόσο φυσική, δεν είχε πάντα την ίδια μορφή. Αν κοιτάξουμε πίσω στην ιστορία, θα δούμε ότι κάθε εποχή έδωσε στη φιλία το δικό της νόημα.
Στην αρχαιότητα ήταν μια φιλοσοφική και ηθική αξία, στο Μεσαίωνα απέκτησε θρησκευτική διάσταση, ενώ στη νεότερη εποχή συνδέθηκε με την ελευθερία και τον ανθρωπισμό.
Σήμερα, στη δική μας εποχή των κοινωνικών δικτύων, η φιλία συνεχίζει να αλλάζει, αλλά παραμένει πάντα η ίδια στο βάθος: ένας δεσμός εμπιστοσύνης και αμοιβαίας αγάπης.
Η αρχαία Ελλάδα και ο Αριστοτέλης
Οι αρχαίοι Έλληνες έβλεπαν τη φιλία ως θεμέλιο της κοινωνίας. Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Ηθικά Νικομάχεια», έγραψε εκτενώς γι’ αυτήν και τόνιζε ότι χωρίς φίλους δεν μπορούμε να ζήσουμε πραγματικά ευτυχισμένοι. Η φιλία, έλεγε, είναι τόσο αναγκαία όσο η τροφή και το νερό.
Διέκρινε τρεις μορφές:
- Η φιλία της ωφέλειας: όταν δύο άνθρωποι συνεργάζονται επειδή έχουν κάτι να κερδίσουν. Για παράδειγμα, δύο επαγγελματίες που συνεργάζονται για ένα έργο. Είναι μια σχέση που μπορεί να τελειώσει όταν πάψει να υπάρχει το συμφέρον.
- Η φιλία της ευχαρίστησης: όταν δύο άνθρωποι μοιράζονται χαρές και ενδιαφέροντα, όπως η αγάπη για τη μουσική ή τον αθλητισμό. Αυτή η φιλία κρατά όσο υπάρχει το κοινό πάθος.
- Η φιλία της αρετής: η πιο σπάνια και πολύτιμη. Εδώ δύο άνθρωποι εκτιμούν ο ένας τον άλλον για τον χαρακτήρα τους και επιθυμούν πραγματικά ο ένας το καλό του άλλου. Αυτή η φιλία μπορεί να κρατήσει μια ζωή.
Αν το φέρουμε στο σήμερα, μπορούμε εύκολα να αναγνωρίσουμε αυτά τα τρία είδη. Μια «φιλία» με ένα συναδελφ@ μπορεί να κρατά όσο δουλεύουμε μαζί. Μια παρέα που βασίζεται σε κοινές εξόδους μπορεί να απομακρυνθεί όταν αλλάξουν τα ενδιαφέροντα.
Όμως αυτές οι φιλικές σχέσεις που μένουν δίπλα μας σε χαρές και λύπες, που μας λένε την αλήθεια με αγάπη και μας στηρίζουν χωρίς όρους, είναι «φίλ@ αρετής», που περιέγραφε ο Αριστοτέλης.
Ο Μεσαίωνας: η φιλία ως αντανάκλαση της θείας αγάπης
Με την έλευση του Χριστιανισμού, η φιλία απέκτησε νέο περιεχόμενο. Δεν ήταν μόνο ανθρώπινος δεσμός, αλλά και πνευματική σχέση.
Οι θεολόγοι του Μεσαίωνα, όπως ο Άγιος Αυγουστίνος και ο Θωμάς Ακινάτης, προσπάθησαν να συμφιλιώσουν την αριστοτελική φιλία με την caritas – τη θεολογική αρετή της αγάπης.
Η caritas δεν σήμαινε απλώς στοργή ή καλοσύνη. Ήταν η αγάπη που πηγάζει από τον Θεό και απλώνεται στον άνθρωπο. Σήμαινε να αγαπάς τον συνάνθρωπό σου όχι επειδή σου μοιάζει ή σου προσφέρει κάτι, αλλά γιατί είναι πλάσμα του Θεού.
Έτσι, ενώ ο Αριστοτέλης έβλεπε τη φιλία ως ισότητα και αρετή, ο Χριστιανισμός την ανέβασε σε πνευματικό επίπεδο: φιλία ίσον αγάπη που ξεπερνά τον εαυτό μας.
Ο Θωμάς Ακινάτης έδωσε και μια λεπτή διάκριση. Μίλησε για το amor amicitiae, δηλαδή την αγάπη της φιλίας, σε αντίθεση με το amor concupiscentiae, την αγάπη της επιθυμίας. Στη φιλία, έλεγε, αγαπάς τον άλλο για αυτό που είναι, όχι για αυτά που σου δίνει.
Αυτή η αυτοθυσιαστική διάσταση συνεχίζει να συγκινεί μέχρι σήμερα: ποι@ δεν έχει νιώσει ότι η αληθινή φιλία είναι να βάζεις τ@ άλλ@ πάνω από τ@ εαυτ@ σου όταν το χρειάζεται;
Η ανθρωπιστική στροφή: φιλία πέρα από κοινωνικά όρια
Τον 14ο αιώνα, στοχαστές όπως ο Jean Buridan άρχισαν να βλέπουν τη φιλία με πιο «κοσμικό» μάτι. Αποσύνδεσαν τη φιλία από τη θεολογική της διάσταση και την επανατοποθέτησαν στο πεδίο της ανθρώπινης ηθικής.
Ο Buridan μίλησε για ισότητα όλων των ανθρώπων και τόνισε ότι ακόμη και ένας υπόδουλος άνθρωπος μπορεί να γίνει φίλ@ με τον κύριό τ@, επειδή και οι δύο είναι άνθρωποι με εγγενή αξία.
Αυτή η ιδέα φαντάζει προφητικά σύγχρονη. Θύμιζε ότι η φιλία μπορεί να ξεπεράσει κοινωνικά, οικονομικά ή φυλετικά σύνορα. Είναι δεσμός που στηρίζεται όχι στην καταγωγή ή στην κοινωνική θέση, αλλά στον χαρακτήρα και την αρετή. Μια προοπτική που ανοίγει τον δρόμο για τον ανθρωπισμό της Αναγέννησης και τις αξίες της ισότητας που έχουμε σήμερα.
Φιλία και εξουσία
Ένα ενδιαφέρον ερώτημα που απασχόλησε τους μεσαιωνικούς στοχαστές ήταν: μπορεί ένας βασιλιάς να έχει φίλους; Ο Άλμπερτος ο Μέγας απαντούσε αρνητικά: η φιλία απαιτεί ισότητα και ο βασιλιάς δεν είναι ίσος με τους υπηκόους του.
Όμως έναν αιώνα αργότερα, ο Νικόλαος Ορέμ είχε διαφορετική άποψη. Υποστήριξε ότι ο βασιλιάς όχι μόνο μπορεί, αλλά πρέπει να έχει φίλους. Γιατί αλλιώς κινδυνεύει να γίνει τύραννος, απομονωμένος και ανίκανος να αγαπήσει.
Αν το σκεφτούμε, αυτό ισχύει ακόμη και σήμερα. Όποι@ ηγείται μιας ομάδας, διευθύνει ένα σύνολο, ή ένας άνθρωπος σε θέση εξουσίας χρειάζεται ανθρώπους γύρω του που να του λένε την αλήθεια με καλοσύνη. Χρειάζεται φίλ@ όπως όλ@ για να παραμένει γειωμένος και ανθρώπινος, χωρίς να καταχράται την εξουσία που τ@ δόθηκε.
Τα τελετουργικά της φιλίας στο Μεσαίωνα
Στη μεσαιωνική Ευρώπη η φιλία δεν ήταν μόνο συναίσθημα, αλλά και τελετουργία. Οι άνθρωποι εξέφραζαν τη φιλία τους με χειρονομίες γεμάτες συμβολισμό. Η χειραψία, η αγκαλιά, το φιλί είχαν ιερή σημασία.
Η χειραψία δήλωνε συμφιλίωση, η αγκαλιά καλή θέληση, το φιλί ειρήνη και αδελφοσύνη. Ακόμη και το να μοιράζεσαι το ίδιο κρεβάτι ή το ίδιο άλογο με κάποι@ δεν είχε ερωτική διάσταση· ήταν σημάδι εμπιστοσύνης και συμφωνίας.
Αντιλαμβανόμαστε έτσι ότι στο Μεσαίωνα δεν υπήρχε απόσταση ανάμεσα στο προσωπικό και το δημόσιο. Ένα φιλί μπορούσε να είναι ταυτόχρονα πράξη αγάπης και πολιτική δήλωση. Ένας βασιλιάς που αγκάλιαζε δημόσια τ@ σύμμαχό του έστελνε μήνυμα ειρήνης σε όλη την κοινωνία.
Η μετάβαση στη νεότερη εποχή
Καθώς περνούσαν οι αιώνες, η φιλία άρχισε να συνδέεται περισσότερο με τον ανθρωπισμό και την ατομική ελευθερία. Φιλόσοφοι όπως ο Μισέλ ντε Μονταίν την είδαν ως το πολυτιμότερο δώρο της ζωής. Για εκείνον, η φιλία ήταν σχέση τόσο στενή που τα λόγια αδυνατούν να την περιγράψουν.
Στον Διαφωτισμό και αργότερα στη σύγχρονη εποχή, η φιλία άρχισε να ταυτίζεται με την προσωπική επιλογή και την ελευθερία. Δεν ήταν πλέον υποχρέωση ή πολιτικό εργαλείο, αλλά μια καθαρά ανθρώπινη σχέση που δείχνει τον βαθμό της δικής μας ανθρωπιάς.
Η φιλία σήμερα
Στον κόσμο μας, η φιλία παραμένει εξίσου σημαντική. Ίσως οι μορφές της να έχουν αλλάξει – πολλοί άνθρωποι διατηρούν φιλίες μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, μερικές φορές χωρίς να συναντιούνται συχνά από κοντά.
Όμως η ουσία παραμένει ίδια: η αληθινή φιλία είναι εκείνη που αντέχει στον χρόνο, που μας στηρίζει όταν δυσκολευόμαστε και που μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.
Αν κοιτάξουμε γύρω μας, μπορούμε να αναγνωρίσουμε μικρές εκφράσεις φιλίας κάθε μέρα. Ένα τηλεφώνημα από κάποι@ απλώς για να δει πώς είμαστε· κάποι@ που θα σταθεί δίπλα μας σε μια δύσκολη περίοδο· η παρέα που θα μας κάνει να γελάσουμε όταν όλα μοιάζουν βαριά.
Είναι αυτές οι στιγμές που μας θυμίζουν πως, όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, η φιλία είναι πάντα η ίδια: το δώρο του να μοιράζεσαι τη ζωή με κάποι@ που σε αγαπά και σε εκτιμά.
Η ιστορία της φιλίας είναι η ιστορία της ίδιας της ανθρωπότητας. Άλλοτε παρουσιάστηκε ως φιλοσοφικό ιδεώδες, άλλοτε ως χριστιανική αρετή ή ως πολιτικό εργαλείο. Μα σε κάθε εποχή κράτησε την ουσία της: την ικανότητα του ανθρώπου να συνδέεται βαθιά με τ@ άλλ@.
Σήμερα, ίσως περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε τη φιλία στη ζωή μας. Σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, που συχνά μας απομονώνει πίσω από οθόνες και υποχρεώσεις, η φιλία είναι η γέφυρα που μας κρατά ανθρώπινους.
Είναι η δύναμη που μας στηρίζει όταν όλα γύρω μας κλονίζονται, που μας δίνει χαρά και δύναμη, που μας βοηθά να ανθίσουμε ως πρόσωπα και συνολικά ως κοινωνία.
Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο της φιλίας: ότι, μέσα από τις μεταμορφώσεις της στους αιώνες, παραμένει πάντα αναγκαία, πάντα ανθρώπινη.