Όταν η απώλεια ξεκινά πριν ακόμη συμβεί.
Αφιερωμένο στη γιαγιά μου
Υπάρχουν απώλειες που μας βρίσκουν ξαφνικά και μας κόβουν την ανάσα. Υπάρχουν όμως και απώλειες που ξεκινούν νωρίτερα, πολύ πριν το γεγονός που θα τις σφραγίσει. Η διάγνωση μιας σοβαρής ασθένειας, η φροντίδα ενός αγαπημένου προσώπου που φθίνει μέρα με τη μέρα, ή ακόμη και η σταδιακή απώλεια μίας σχέσης, μας βάζουν σε ένα παράξενο μονοπάτι θλίψης που δεν έχει αρχή και τέλος.
Αυτή η εμπειρία, γνωστή διεθνώς ως anticipatory grief – προκαταβολική θλίψη – είναι μια σιωπηλή διαδικασία που δύσκολα περιγράφεται με λέξεις, αλλά αφορά πολλούς περισσότερους ανθρώπους απ’ όσο νομίζουμε.
Τι είναι η προκαταβολική θλίψη;
Η προκαταβολική θλίψη δεν είναι «πρόβα τζενεράλε» για την απώλεια, ούτε μια βιαστική λύση πένθους. Είναι η ψυχολογική και συναισθηματική αντίδραση που βιώνουμε όταν ξέρουμε ότι πλησιάζει μια σημαντική απώλεια. Μπορεί να εκδηλωθεί με δάκρυα, αλλά και με θυμό, με αγωνία, με απογοήτευση, ακόμη και με ενοχές.
Συχνά, οι άνθρωποι που τη βιώνουν περιγράφουν μια αίσθηση ότι ζουν «διπλή πραγματικότητα»: από τη μία πλευρά το παρόν, που ζητά φροντίδα και καθημερινές υποχρεώσεις, και από την άλλη το μέλλον που ήδη τους βαραίνει με την προαναγγελία του τέλους.
Ψυχολογικές διαστάσεις
Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως η προκαταβολική θλίψη μπορεί να έχει παρόμοια συμπτώματα με το πένθος: αϋπνίες, αλλαγές στη διάθεση, σωματική κόπωση, ακόμη και δυσκολία στη συγκέντρωση. Όμως, διαφέρει γιατί «συμβαίνει ενώ ακόμη υπάρχει ζωή». Αυτό δημιουργεί μια ιδιότυπη σύγκρουση: πώς να χαρείς τις στιγμές που απομένουν, όταν ήδη θρηνείς για την απώλεια που πλησιάζει;
Στην ελληνική πραγματικότητα, όπου οι οικογενειακοί δεσμοί είναι συχνά έντονοι και οι κοινότητες πιο δεμένες, αυτή η θλίψη παίρνει ιδιαίτερο βάρος. Η φροντίδα ενός γονέα, ενός συντρόφου ή παιδιού με σοβαρή ασθένεια δεν είναι ποτέ μια ατομική υπόθεση· εμπλέκει συγγενείς, φίλους, ακόμη και γείτονες. Έτσι, η προκαταβολική θλίψη συχνά «μοιράζεται», αλλά ταυτόχρονα γίνεται πιο σύνθετη, καθώς οι διαφορετικές ανάγκες και συναισθήματα συγκρούονται μεταξύ τους.
Κοινωνική διάσταση της εμπειρίας
Η προκαταβολική θλίψη δεν βιώνεται μόνο «μέσα μας». Έχει κοινωνικό αποτύπωμα. Πόσες φορές δεν ακούμε φράσεις όπως «να είσαι δυνατός/ή», «κάνε κουράγιο», «μην κλαις από τώρα»; Στην πραγματικότητα, αυτές οι φράσεις – αν και καλοπροαίρετες – συχνά αφήνουν τον άνθρωπο μόνο με το βάρος του. Σαν να μην έχει το δικαίωμα να θρηνήσει πριν έρθει το τέλος.
Η κοινωνία μας συχνά αποφεύγει να μιλά για τον θάνατο, γι’ αυτό και όσοι βιώνουν την προκαταβολική θλίψη μπορεί να νιώσουν απομονωμένοι. Χρειάζεται λοιπόν να δημιουργήσουμε έναν πιο ανοιχτό διάλογο γύρω από το θέμα, όπου η θλίψη να μην θεωρείται «πρόωρη» ή «υπερβολική», αλλά ανθρώπινη και απολύτως κατανοητή.
Η φροντίδα του φροντιστή
Δεν πρέπει να ξεχνάμε όσους βρίσκονται στη θέση του φροντιστή. Εκείνοι που σηκώνουν καθημερινά το βάρος της φροντίδας ενός ανθρώπου με σοβαρή ασθένεια συχνά καταρρέουν αθόρυβα.
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι φροντιστές έχουν αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, ακόμη και σωματικές ασθένειες λόγω της εξουθένωσης. Η προκαταβολική θλίψη τους συνοδεύει σε κάθε επίσκεψη στο νοσοκομείο, σε κάθε μικρή επιδείνωση που βλέπουν, σε κάθε «αντίο» που δεν ξέρουν αν είναι το τελευταίο.
Η κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα έχει αχνά αρχίσει να αναγνωρίζει τις ανάγκες των φροντιστών, όμως ακόμη μένει πολύς δρόμος. Ορατότητα, υποστήριξη και δικτύωση είναι τρία κλειδιά για να μη νιώθουν μόν@.
Συστημική προσέγγιση: Η θλίψη ως εμπειρία σχέσης
Η συστημική ψυχοθεραπεία μας βοηθά να δούμε την προκαταβολική θλίψη όχι μόνο ως ατομικό βίωμα, αλλά ως ένα φαινόμενο που εκδηλώνεται μέσα στο δίκτυο σχέσεων. Κάθε μέλος της οικογένειας ή της κοινότητας βιώνει διαφορετικά την αναμενόμενη απώλεια, κι αυτό δημιουργεί έναν χορό συναισθημάτων που αλληλεπιδρούν.
Για παράδειγμα, ένας γονέας μπορεί να κρύβει τον πόνο του για να προστατεύσει το παιδί του, ενώ το παιδί προσποιείται δύναμη για να μη στεναχωρήσει τον γονέα. Έτσι, η θλίψη γίνεται μια «σιωπηλή συμφωνία», που αν δεν βρει χώρο να εκφραστεί, εγκλωβίζει όλους τους εμπλεκόμενους.
Η συστημική προσέγγιση προσκαλεί τα άτομα να μιλήσουν ανοιχτά για το πώς βιώνουν αυτή τη φάση, να αναγνωρίσουν τις διαφορετικές οπτικές και να δημιουργήσουν νέους τρόπους σύνδεσης. Δεν υπάρχει «σωστός» τρόπος να πενθεί κανείς· υπάρχει όμως τρόπος να πενθούμε μαζί, με κατανόηση και ενσυναίσθηση.
Το παράδοξο της ζωής μέσα στην απώλεια
Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία στην προκαταβολική θλίψη είναι ότι ζητά από εμάς να ζήσουμε «σαν να είναι οι τελευταίες στιγμές» και ταυτόχρονα «σαν να υπάρχει χρόνος ακόμη». Αυτό το παράδοξο μπορεί να γίνει ευκαιρία. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν πως η προκαταβολική θλίψη τους έφερε πιο κοντά στους αγαπημένους τους, τους έκανε να εκτιμήσουν απλές στιγμές, να πουν λόγια που ίσως διαφορετικά θα είχαν μείνει ανείπωτα.
Ελπίδα και ανθεκτικότητα
Παρά τον πόνο, η προκαταβολική θλίψη μπορεί να καλλιεργήσει ανθεκτικότητα. Μέσα από την αργή εξοικείωση με την απώλεια, κάποιοι άνθρωποι αναπτύσσουν μεγαλύτερη ευαισθησία, ενσυναίσθηση και δύναμη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η εμπειρία είναι λιγότερο σκληρή· σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να βρει νέους τρόπους να νοηματοδοτήσει την παρουσία και την απουσία.
Μια ανοιχτή πρόσκληση στη ζωή
Η προκαταβολική θλίψη είναι μια εμπειρία που δύσκολα βρίσκει χώρο στις κουβέντες μας, αλλά αξίζει να την αναγνωρίσουμε. Δεν είναι αδυναμία να θρηνείς για κάτι που ακόμη δεν έχει χαθεί· είναι ένδειξη αγάπης, φροντίδας και δεσμού. Η συστημική ματιά μας θυμίζει πως κανείς δεν χρειάζεται να το περάσει μόνος.
Αν μπορέσουμε να μιλήσουμε γι’ αυτό, να δημιουργήσουμε κύκλους υποστήριξης και να επιτρέψουμε σε κάθε μέλος της οικογένειας ή της κοινότητας να εκφράσει τη δική του θλίψη, τότε το «πριν» της απώλειας μπορεί να γίνει ένας χώρος συνάντησης, όχι απομόνωσης.
Η αργή φωτιά της προκαταβολικής θλίψης μπορεί να καίει μέσα μας, αλλά μπορεί και να φωτίσει – φέρνοντας στο προσκήνιο το βαθύτερο νόημα της ανθρώπινης σύνδεσης: να ζούμε το ένα για το άλλο, ακόμη και όταν ξέρουμε ότι η ζωή έχει ημερομηνία λήξης.