Η εφηβεία ήταν πάντα μια περίοδος μετάβασης: γεμάτη ανυπομονησία, αμφισβήτηση, εξερεύνηση αλλά και ευαλωτότητα. Κάποτε οι έφηβοι ζούσαν αυτή τη φάση κυρίως μέσα στις γειτονιές, στα σχολεία, στις παρέες. Σήμερα, όμως, το κέντρο βάρους έχει μετακινηθεί σε έναν χώρο που οι γονείς δύσκολα μπορούν να δουν: την οθόνη του κινητού.
Το smartphone δεν είναι απλώς ένα εργαλείο επικοινωνίας. Για τα παιδιά, είναι ο τόπος όπου δημιουργούνται φιλίες, δοκιμάζονται τα όρια, καλλιεργείται η εικόνα του εαυτού τους – αλλά και ένας χώρος όπου μπορεί να βιώσουν πίεση, απόρριψη ή και κίνδυνο. Οι έφηβοι της εποχής μας μεγαλώνουν σε ένα νέο, αχαρτογράφητο τοπίο, που προσφέρει τεράστιες ευκαιρίες αλλά και σοβαρές προκλήσεις.
Η αόρατη καθημερινότητα των εφήβων
Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες στην Ελλάδα, πάνω από το 90% των εφήβων διαθέτουν smartphone, ενώ η πλειονότητα αφιερώνει καθημερινά 3–5 ώρες στα social media. Οι γονείς συχνά βλέπουν απλώς ένα παιδί που χαμογελά στην οθόνη του ή απομονώνεται στο δωμάτιο.
Αυτό που δεν φαίνεται είναι ο κόσμος πίσω από την οθόνη: τα ατελείωτα βίντεο του TikTok, οι συζητήσεις στα chats, οι συγκρίσεις με «τέλεια» σώματα, οι προκλήσεις (challenges) που γίνονται viral, αλλά και οι στιγμές μοναξιάς που καλύπτονται με ψηφιακά φίλτρα.
Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι για πολλούς εφήβους, η online ζωή και η offline ζωή έχουν γίνει ένα και το αυτό. Ένα like μπορεί να καθορίσει την αυτοεκτίμηση, ένα story να γίνει αφορμή για αποδοχή ή για απόρριψη, ένα μήνυμα να αλλάξει ολόκληρη τη διάθεση μιας μέρας.
Όταν η χαρά συναντά τον κίνδυνο
Η χρήση των social media δεν είναι εξ ορισμού καλή ή κακή. Δίνει στα παιδιά φωνή, τα βοηθά να εκφραστούν δημιουργικά, να βρουν κοινότητες που τα στηρίζουν, να ενημερωθούν για θέματα που ίσως δεν συζητούνται ανοιχτά στο περιβάλλον τους. Πολλοί έφηβοι στην Ελλάδα μιλούν για το πόσο σημαντικό είναι να βρίσκουν online ανθρώπους με παρόμοια ενδιαφέροντα ή ανησυχίες.
Όμως ταυτόχρονα, τα social media έχουν και μια σκοτεινή πλευρά. Η πίεση για likes και followers, η έκθεση σε σεξουαλικό περιεχόμενο, το cyberbullying, η συνεχής σύγκριση με πρότυπα ομορφιάς και ζωής που δεν είναι ρεαλιστικά – όλα αυτά δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Στοιχεία από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Ψηφιακή Ασφάλεια δείχνουν ότι η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά πάνω από τον μέσο όρο στην έκθεση ανηλίκων σε διαδικτυακή παρενόχληση.Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι έφηβοι δηλώνουν πως νιώθουν άγχος, πίεση, ακόμη και θλίψη μετά από ώρες στο κινητό. Η συνεχής ροή εικόνων και συγκρίσεων οδηγεί σε αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «24/7 κουλτούρα σύγκρισης».
Ο εθισμός που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά
Οι πλατφόρμες δεν έχουν σχεδιαστεί για να μας αφήνουν να τις κλείσουμε εύκολα. Οι αλγόριθμοι «σερβίρουν» περιεχόμενο που κρατάει την προσοχή, οι ειδοποιήσεις δημιουργούν αίσθηση επείγοντος, τα likes ενεργοποιούν τους ίδιους νευροδιαβιβαστές με έναν μικρό εθισμό.Έτσι, το παιδί που σκέφτεται να δει «λίγο TikTok πριν κοιμηθεί» μπορεί να ξενυχτήσει χωρίς να το καταλάβει.
Ο γονιός που απλώς βλέπει το φως του κινητού στο σκοτάδι δεν αντιλαμβάνεται το πόσο βαθιά παρεμβαίνει αυτή η εμπειρία στην ψυχολογία και στον ύπνο του εφήβου.Και όταν ο γονιός προσπαθεί να απαγορεύσει, συνήθως βρίσκεται μπροστά σε καυγάδες. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί έφηβοι περιγράφουν πως το κινητό είναι «η ζωή τους» – και σε έναν βαθμό έχουν δίκιο.
Η ελληνική οικογένεια μπροστά σε νέες προκλήσεις
Στην Ελλάδα, η οικογένεια παραδοσιακά λειτουργεί ως ισχυρός πυρήνας προστασίας. Όμως στην εποχή των social media, οι γονείς βρίσκονται συχνά αμήχανοι.
Από τη μία δεν θέλουν να συγκρούονται διαρκώς με τα παιδιά τους, από την άλλη φοβούνται μήπως χάσουν τον έλεγχο.
Πολλοί παραδέχονται ότι δεν ξέρουν καν τι εφαρμογές χρησιμοποιούν τα παιδιά τους. Άλλοι αποφεύγουν να δουν το περιεχόμενο που ανεβάζουν, γιατί φοβούνται την αλήθεια.
Και αρκετοί προσπαθούν να «ανταλλάξουν» τη χρήση του κινητού με χρήματα ή άλλες παροχές, χωρίς όμως να αγγίζουν την ουσία.
Η ουσία είναι ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται τιμωρία ή έλεγχο – χρειάζονται διάλογο, κατανόηση και γονείς που να είναι παρόντες. Να ακούν χωρίς να κρίνουν, να ρωτούν χωρίς να ανακρίνουν, να δείχνουν ότι ενδιαφέρονται πραγματικά για τον κόσμο που ζει το παιδί τους.
Οι ίδιοι οι έφηβοι αναζητούν λύσεις
Παράλληλα, είναι συγκινητικό να βλέπει κανείς ότι τα ίδια τα παιδιά προσπαθούν να βρουν ισορροπία.
Έφηβ@ δημιουργούν ομάδες που μιλούν ανοιχτά για τον εθισμό στο διαδίκτυο, άλλ@ μοιράζονται εμπειρίες κακοποίησης για να προστατεύσουν συνομήλικα άτομα, κάποι@ οργανώνουν καμπάνιες ευαισθητοποίησης στο σχολείο.
Χαρακτηριστική είναι η έρευνα που διεξήχθη το Μάρτιο στις ΗΠΑ και ανέδειξε το φαινόμενο της παιδικής ηλικίας που είναι αναγκαστικά συνυφασμένη με τη χρήση κινητών τηλεφώνων (Lenore Skenazy, Zach Rausch, and Jonathan Haidt, 2025). Συγκεκριμένα, 500 παιδιά ηλικίας 8-12 ερωτήθηκαν για τους τρόπους που θα προτιμούσαν να περνούν τον ελεύθερο τους χρόνο.
Η πλειοψηφία αποκρίθηκε ότι δεν τους επιτρέπεται να βρίσκεται σε δημόσιο χώρο χωρίς την επίβλεψη κάποιου ενήλικα, ακόμη και στην αυλή του σπιτιού τους. Το 45% των παιδιών όμως απάντησε ότι θα προτιμούσε να έχει πρόσβαση στο ελεύθερο παιχνίδι (δια ζώσης), το 30% θα προτιμούσε να είναι μέρος μιας οργανωμένης δραστηριότητας (δια ζώσης), και το 25% ότι θα προτιμούσε να συμμετέχει σε κάποιο παιχνίδι διαδικτυακά.
Τα παραπάνω δείχνουν ότι τα νεαρά άτομα δεν είναι παθητικά σε σχέση με τον εθισμό στις οθόνες. Έχουν φωνή και δύναμη – αρκεί να τους στηρίξουμε και να τους ακούσουμε προσεκτικά.
Τι γίνεται διεθνώς και τι μπορούμε να κάνουμε στην Ελλάδα
Σε πολλές χώρες συζητούνται μέτρα για την προστασία των ανηλίκων. Για παράδειγμα, η Αυστραλία ετοιμάζεται να απαγορεύσει τη χρήση social media κάτω από τα 16, ενώ οργανισμοί στις ΗΠΑ ζητούν την εισαγωγή προειδοποιήσεων, όπως αυτές στα προϊόντα καπνού. Στην Ελλάδα, βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή αυτής της συζήτησης. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν είναι πιθανό να αποκλείσουμε τη χρήση του διαδικτύου από τα παιδιά εφηβικής ηλικίας, καθώς είναι μέρος της καθημερινότητας όλων μας σε αυτή την εποχή.
Κι όμως, μπορούμε να κάνουμε πολλά:
- Εκπαίδευση: τα σχολεία μπορούν να εντάξουν προγράμματα για την ασφαλή χρήση του διαδικτύου, όχι μόνο ως τεχνική γνώση αλλά και ως δεξιότητα ζωής.
- Ενημέρωση γονέων: σεμινάρια και ομάδες στήριξης για να κατανοήσουν οι γονείς τον ψηφιακό κόσμο των παιδιών τους.
- Ανοιχτός διάλογος: δεν αρκεί να μειωθεί η ώρα στις οθόνες, αλλά να διερευνηθεί το τι ερεθίσματα λαμβάνουν τα παιδιά από τη χρήση του διαδικτύου, με ποι@ μιλούν, πώς νιώθουν.
- Ψυχολογική στήριξη: η πρόσβαση σε ειδικούς ψυχικής υγείας πρέπει να είναι πιο εύκολη, γιατί πολλά παιδιά βιώνουν έντονο άγχος και μοναξιά μέσα από τη χρήση social media χωρίς να μπορούν να τη μοιραστούν με κάποιο υποστηρικτικό άτομο ή δίκτυο.
- Δημιουργία εναλλακτικών ενδυναμωτικών τοπίων: τα παιδιά έχουν ανάγκη από την ύπαρξη ζωντανών βιωμένων χώρων όπου μπορούν να αναπτύξουν δεξιότητες στον πραγματικό κόσμο. Για παράδειγμα, η καλλιέργεια της αυτοπεποίθησης, οι κοινωνικές δεξιότητες και η ικανότητα να λύνουν καθημερινά προβλήματα. Η συμμετοχή των παιδιών σε δραστηριότητες και ομάδες, όπως πχ αθλητισμού ή τέχνης ενισχύει την ψυχική τους υγεία.
Μια νέα πραγματικότητα με ευκαιρίες και προκλήσεις
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το διαδίκτυο και τα social media προσφέρουν και μεγάλες δυνατότητες.Ένα παιδί στην εφηβεία μπορεί να μάθει ξένες γλώσσες, να βρει υποτροφίες, να συνδεθεί με ανθρώπους που μοιράζονται τα ίδια ενδιαφέροντα, να δημιουργήσει τέχνη, να εκφραστεί.
Το ζητούμενο είναι πώς θα προστατεύσουμε τα παιδιά από τους κινδύνους, χωρίς να τα στερήσουμε από τις ευκαιρίες.Το στοίχημα είναι να φτιάξουμε μια νέα κουλτούρα: όπου οι γονείς δεν θα είναι απλώς θεατές, αλλά συνοδοιπόροι· όπου τα σχολεία θα λειτουργούν ως χώροι συζήτησης και στήριξης· όπου οι ίδιοι οι νέοι θα έχουν φωνή.
Η εφηβεία στην εποχή των social media μοιάζει με μια διαδρομή γεμάτη φως και σκοτάδι. Από τη μία πλευρά, οι ευκαιρίες για γνώση, δημιουργία και επικοινωνία είναι πρωτόγνωρες. Από την άλλη, οι πιέσεις, οι συγκρίσεις και οι κίνδυνοι είναι έντονοι.
Ως ενήλικες έχουμε χρέος να μην αφήνουμε μόνα τα έφηβα παιδιά σε αυτό το νέο τοπίο, με τον ίδιο τρόπο που δε θα τα αφήναμε και σε κανένα νέο τοπίο που δε γνωρίζουμε καλά. Να τους δείχνουμε ότι υπάρχει πάντα ένας ασφαλής χώρος όπου μπορούν να μιλήσουν, να μοιραστούν, να στηριχθούν.
Γιατί στο τέλος, αυτό που χρειάζεται κάθε παιδί δεν είναι μόνο ένα «like» ή ένα «follow», αλλά η αίσθηση ότι ανήκει, ότι είναι αποδεκτό και ότι έχει ανθρώπους που το αγαπούν και το στηρίζουν άνευ όρων.
Και αυτή είναι μια αξία που καμία οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
Επιμέλεια & Συμμετοχή: Δαμιανίδη Κατερίνα
Βιβλιογραφία
Skenazy, L., Rausch, Z. & Haidt, J., 2025. What Kids Told Us About How to Get Them Off Their Phones. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2025/08/kids-smartphones-play-freedom/683742/